‘Met Eigen Woorden’
6 december 2003, CC De Werf
Toespraak Marijke Leye, Kunst en Democratie

Ik werk bij de organisatie met de klinkende naam ‘Kunst en Democratie’.

Democratie en kunst, democratie en cultuur. Wat hebben ze met elkaar? Heeft onze democratie cultuur nodig?
Met allerlei kwesties op het snijpunt van cultuur en samenleving houden wij ons bezig.

Democratisering van de cultuur is er één van, evenals de discussie over cultuurparticipatie.
Voor een belangrijk deel zou het participatiedebat de discussie moeten zijn over de democratisering van cultuur.

Voor Kunst en Democratie is cultuurparticipatie meer dan dat alle bevolkingsgroepen vertegenwoordigd zijn in het publiek van onze culturele instellingen.
Voor Kunst en Democratie – en Kunst en Democratie staat hierin niet alleen – gaat het om de vraag hoe cultuur werkzaam kan zijn als hefboom voor een betere democratie en om maatschappelijke uitsluiting van nieuwe mensen en groepen op te heffen.

Het basisuitgangspunt waar Kunst en Democratie van vertrekt is het volgende, en ik citeer Marc Santens, rechterhand van de Vlaamse bouwmeester: “Mensen willen niet zozeer participeren aan dé cultuur. Mensen vragen in de eerste plaats erkenning van het feit dat alle mensen cultuur hebben en cultuur zijn.”

Dit is fundamenteel als we willen praten over cultuur en uitsluiting.

Alle mensen hebben cultuur en zijn cultuur.

Dit uitgangspunt is geen evident uitgangspunt. Onze maatschappij gaat er nog altijd van uit dat er mensen zijn die cultuur hebben en cultureel zijn, en dat er mensen zijn die geen cultuur hebben, vooral in de ogen van degene die zelf zeggen dat ze cultuur hebben.

Het betekent dat dus nog altijd mensen, en met name mensen die leven onder alle mogelijke vormen van maatschappelijke uitsluiting, permanent geconfronteerd worden met het feit dat men hen als cultuurloos benadert. Men erkent niet dat zij een eigen wooncultuur hebben, een eigen eetcultuur, een eigen taalcultuur en een eigen verbeeldingscultuur hebben.

Men erkent zeker niet dat zij een eigen groepscultuur hebben, laat staan dat zij de kans zouden krijgen om deze groepscultuur te verbeelden en te doen evolueren.

Daarom is het project ‘Met Eigen Woorden’ van groot belang.
Het erkent en geeft erkenning aan de cultuur van mensen die meestal als cultuurloos worden beschouwd.

Wat is het belang van cultuur?

De belangrijkste waarde van cultuur zit in het feit dat het mensen een geheugen geeft gebaseerd op een totale ervaring.

Cultuur geeft mensen een geschiedenis, zowel individueel als in groep.

‘Met Eigen Woorden’ valoriseert – geeft waarde, toont de waarde van – de cultuur, de culturele eigenheid en verscheidenheid van mensen in maatschappelijke uitsluiting.

Zij leven met het gevoel dat zij geen cultuur hebben, geen wortels meer hebben en geen identiteit meer hebben, zowel in groep als individueel.

Werken aan cultuur en kansarmoede start vanuit het feit dat men de diversiteit van groepen en subculturen erkent.

Het belang van cultuur en het recht op cultuur werden tien jaar geleden al krachtig verwoord in het Algemeen Verslag van de Armoede.
“Men crepeert van eenzaamheid en verveling, vooraleer te creperen van de honger”. Kan het duidelijker worden verwoord, dan vanuit de armen zelf?

Cultuur is geen luxe en is niet iets wat pas aan bod moet komen als alle andere behoeften zijn ingevuld. Culturele uitsluiting leidt tot meer uitsluiting en is één van de meest diepgaande vormen van uitsluiting.
In Groot-Brittannië maakt men het onderscheid tussen ‘have not’ (gebrek aan goede huisvesting, onderwijs, gezondheidszorg of werk) en ‘are not’.
Culturele uitsluiting treft het wezen van de mens: ‘je bent niet’, je maakt geen deel uit van de samenleving.

Dat Algemeen Verslag van de Armoede was in 1994 revolutionair en is nog steeds revolutionair, jammer genoeg.

Het Algemeen Verslag raakt ook aan een nieuwe definitie van cultuur.

Deze nieuwe visie vinden we ook terug in het kwaliteitsvolle UNESCO-rapport ‘Our Creative Diversity’ (onze creatieve verscheidenheid).
Wat daarin gesteld wordt is zeer fundamenteel.

Ontwikkeling is meer dan economische ontwikkeling alleen. Het rapport introduceert het begrip ‘human development’. Ontwikkeling moet gezien worden als een proces om de keuzemogelijkheden van mensen te vergroten. Cultuur wordt er opgevat in de antropologische zin van het woord als het geheel van geestelijke, materiële en intellectuele waarden die kenmerkend zijn voor een sociale groep of samenleving.
De conclusie luidt dat cultuur niet slechts een middel is om materiële welvaart te bereiken, het is het einddoel van ‘ontwikkeling’.

En of dat belangrijk is! Ik citeer opnieuw het rapport ‘Our Creative Diversity’.

“De twintigste eeuw heeft onze hele planeet veranderd van een eindige wereld van zekerheden in een oneindige wereld van vragen en twijfels. Als er ooit een noodzaak heeft bestaan om creatieve verbeelding en creatief initiatief te stimuleren dan is dat nu.”

De notie creativiteit kan niet langer worden beperkt tot het domein van de kunsten. Het moet worden toegepast op het volledige spectrum van menselijke en maatschappelijke probleemoplossing.

Het is dus van belang om cultuur te erkennen zoals ze is, en ze de kans te geven om te evolueren. En dat is de basis om kansarmoede en culturele ontwikkeling aan elkaar te koppelen.

Kunstenaars kunnen hieraan bijdragen door die verbeelding kansen te bieden. Ze kunnen bijdragen om de cultuur van de zogenaamde cultuurlozen te erkennen, te herkennen, zichtbaar te maken en creatieve mogelijkheden te scheppen voor culturele verbeelding, beleving en ontwikkeling.

Dat is wat er gebeurt in de zogenaamde sociaal-artistieke projecten. ‘Met Eigen Woorden’ is zo’n sociaal-artistiek project.

Sociaal-artistieke projecten zijn in onze samenleving zeer speciaal. Sociaal-artistieke projecten treden buiten de kaders, verbreden het concept cultuur, verbreden het concept creativiteit met niet enkel individuele maar ook collectieve uitingen van cultuur.

Sociaal-artistieke projecten werken aan empowerment in de zin dat ze keuzemogelijkheden van mensen vergroten, hen helpen greep op de omgeving te krijgen, om macht te krijgen. Sociaal-artistieke projecten geven zegging en zeggenschap aan de stemlozen in de samenleving.

Sociaal-artistieke projecten vertrekken niet van de klacht van mensen, vanuit hun gebreken of tekorten, maar vanuit hun mogelijkheden en hun nog te ontdekken kansen.

Dat is het nieuwe van sociaal-artistiek werk en één van de belangrijkste succesfactoren.

Deze praktijk gaat van een probleemhorizon naar een creativiteitsperspectief.

Sociaal-artistieke projecten zijn ook oefeningen in samenleven en democratie, omdat het gaat om collectieve uitingen van cultuur, om het samen leren zoeken naar creatieve en maatschappelijke oplossingen.
Het leren omgaan met engagement op basis van vrijwillige, individuele inzet is hierbij belangrijk.

Daarom is het proces even belangrijk als het eindproduct. Belangrijk is ook het vertrekken vanuit de leefwereld van de deelnemers, het respect voor ieders eigenheid en het aan bod laten komen van de diversiteit. Belangrijk is het ruimte
maken voor het onderzoeken, beleven en leren leven met, omgaan met die verschillen, uitdrukking proberen geven aan de complexiteit en hybriditeit van deze samenleving. Ruimte maken voor de culturele ontmoeting van mensen.
In deze zin werken sociaal-artistieke projecten aan community building, aan gemeenschapsvorming.

Ze werken ook aan duurzame ontwikkeling – een debat waar kunst en cultuur meestal afwezig zijn.

Sociaal-artistieke projecten werken traag, met een langetermijnperspectief. Ze hebben daarom een breed draagvlak nodig. Ze hebben een cross-overbeleid nodig op lokaal en bovenlokaal vlak, een beleid dat over de beschotten heen kan kijken van minstens de terreinen of beleidsdomeinen cultuur, welzijn, onderwijs en stedenbeleid.

Sociaal-artistieke projecten zijn de laboratoria van onze samenleving. Het zijn plekken waar nieuwe samenlevingsvormen worden uitgeprobeerd. Ze hebben experimenteerruimte ingenomen, plekken waar we kunnen leren leven met de complexiteit en onzekerheid. Vrijplaatsen waar aan de samenleving voor de toekomst wordt gewerkt zijn essentieel voor ons gezamenlijk overleven. En zo’n vrijplaatsen zijn er maar heel weinig.

Mijn collega Ivo Janssens – coördinator van Kunst en Democratie – heeft me opgedragen te eindigen met de woorden van Louis Paul Boon, de schrijver die zo verbonden is met deze stad Aalst.

“Het is het leven gelijk het leven is.”

Dat is denk ik de opdracht van sociaal-artistieke projecten.
Het leven gelijk het leven is, de cultuur zoals ze is, de cultuur van alle mensen verwoorden, uitdrukken, een stem geven, zichtbaar maken én ontplooien, verbeelden en de plaats geven die ze verdient.

Het mooie van ‘Met Eigen Woorden’ is dat ze dat nu al drie jaar doet.

Dank u.