Wat is cultuur anders dan een oefening (een worsteling, een stoeien, een beleven…) met de werkelijkheid?
Ook mensen in een situatie van sociale uitsluiting hebben er recht op om via kunstuitingen zicht (en greep) te krijgen op hun/de realiteit. Door “kunst” in relatie te brengen tot de leefwereld van de armen, meer nog, door vanuit die leefwereld kunst te creëren, door zowel te genieten als te scheppen binnen een herkenbare werkelijkheid, wordt cultuur een bevrijdend avontuur. Niet als een voorbijgaande “kick”, maar als een kracht… (in dit geval) de kracht van het woord.
Dàt is de diepe overtuiging van het Steunpunt Welzijn, dat met het vernieuwende project “Met Eigen Woorden” samenwerkt met opbouwwerk en andere organisaties die een nauw contact hebben met achtergestelde mensen.
Het aanbod komt niet uit de lucht gevallen. De initiatiefnemer kijkt terug op jarenlange ervaring met sociaal-bewustmakend theater en de armoedeproblematiek.
Situering
1994: de allereerste 8-septemberprijs van Alfabetisering Vlaanderen en het NCOS wordt uitgereikt aan Paul Coppens die met de creatie “Bert” op een aangrijpende-menselijke manier armoede op het toneel brengt.
Het Steunpunt Welzijn voert de samenwerking met deze auteur-acteur (volgens SABAM de meestgespeelde Vlaamse amateurtoneelschrijver) op en weet met “De Zetel” (in samenwerking met Theater Barbara) een project uit te bouwen dat op ruim 100 plaatsen te zien was. De realiteit wordt op een begripvolle wijze getoond, meer nog, wordt een open oproep.
In verdere goede samenwerking met Theater Barbara wordt in april 2000 Klavers uitgewerkt, dat uitdrukkelijk een hart onder de riem wil zijn van armen die het woord nemen. Het sociaal theater wordt uitgenodigd door scholen, verenigingen, openbare besturen… die ermee willen tonen waar ook zij aan werken. Er is een lespakket, een briefkaartenactie…
Daar houdt het niet bij op. Samen met “Paco”, het nieuwe gezelschap van Paul Coppens, worden “spelende vertellingen” gebracht bij en op maat van kleinere verenigingen. Op een boeiende manier, met een lach en een traan, worden er “moeilijke” thema’s in verwoordt en gespeeld. Generatiearmoede door de bril van de vrouw bekeken, schulden op school, Lets… De formule slaat aan.
“Met Eigen Woorden” gaat een stap verder. Een weloverwogen stap, die zonder de opgebouwde ervaring maar ook zonder de medewerking van de Vlaamse gemeenschap niet mogelijk zou geweest zijn.
Benadering
Door naar de mensen toe te gaan i.p.v. hen naar cultuurtempels te laten komen is het voor mensen die sociaal-cultureel geïsoleerd leven revelerend om waar te nemen dat er géén kloof is (of: hoeft te zijn) tussen de “grote” cultuur en de beleving van hùn werkelijkheid. In feite wordt op deze wijze de drempel sterk verlaagd naar “cultuur” toe, zonder dat dit met veel woordenomhaal in de verf gezet wordt. Vooral echter is de naadloze sprong naar het zelf creëren, het zelf scheppen van verwoording, van een afstand t.o.v. de werkelijkheid die hoe ongelooflijk ook daardoor die werkelijkheid beter begrijpelijk maakt, een uniek gebeuren voor mensen die vaak een laag zelfbeeld hebben en het niet gemakkelijk hebben om zich te uiten.
Een bijkomende dimensie is dat het project een sociaal gebeuren is, en niet louter individueel. Niet alleen wordt in groep gewerkt, maar bewust wordt ervoor gekozen om de gezamenlijke resultaten niet noodzakelijk door de auteur in kwestie te laten naar voren brengen, maar om er een collectieve zaak van te maken. In feite gaan teksten een eigen leven leiden: van als zij aan papier toevertrouwd zijn, zijn zij niet meer het bezit van de auteur, maar gaan zij hun eigen weg.
Door deze collectivisering bewust te ondergaan kunnen ook zowel de eigen teksten als de “bekende” en passende teksten die het stramien vormen van het project op gelijkwaardige basis verwerkt worden.
Wanneer dan uiteindelijk – als resultaat van het werkproces – een voorstelling gegeven wordt (liefst in beperkte groepen, bv. aan vrienden en bekenden), dan zijn het zowel de mensen zelf als acteurs die samen het geheel dragen en schragen.
“Artistiek” krijgt op deze wijze zijn volle inhoud, niet als een andere wereld die door armen vervreemd en verweesd ervaren wordt, maar als een betekenisvolle reflectie op de werkelijkheid, zoals zij die ervaren. Door de ondersteuning van professionele mensen hoeft iets dergelijks niet op een “laag niveau” te staan, maar is de uitdaging precies om dit eveneens op een kunstzinnig aanvaardbaar niveau te brengen.
Participatie
Het project Met Eigen Woorden reikt een hand om zélf tot expressie te komen. Er werd bewust gekozen voor “woordkunst” als expressievorm (voordragen van teksten). Er is hier een lagere drempel dan bv. toneel.
De deelnemers maken op een boeiende manier kennis met literatuur van bekende en minder bekende auteurs, maar zij worden bovendien ondersteund en aangemoedigd worden om – gelijkwaardig, vanuit hun eigen leven – daar eigen teksten aan toe te voegen. Met respect voor hun wensen kunnen ze hun creatie tenslotte tonen aan een “levend publiek”.
“Gelijkwaardigheid” vormt een belangrijke rode draad. De expressie van de “grote namen” wordt evenwaardig behandeld als de inbreng vanuit de groep. Anderzijds wordt de performance door professionele acteurs samen met leden van de groep zodanig uitgewerkt dat ook hier gelijkwaardigheid onderstreept wordt.
Het is duidelijk dat zowel sociale als artistieke doelstellingen voorop staan en dat dit ook in de uitwerking het geval is. Een dergelijk opzet kan niet slagen zonder de dubbele deskundigheid die daarbij noodzakelijk is.
Naast de samenwerking tussen Steunpunt Welzijn en Paco is ook de samenwerking met “lokale actoren” cruciaal. Dit zijn de organisaties van Oostende tot Hasselt, het kunnen vzw’s zijn, feitelijke verenigingen, openbare instellingen… die in elk geval met elkaar gemeen hebben dat ze een goed contact hebben met de “doelgroep”.
Er is voor hen geen financiële drempel. Wel leveren zij “logistieke steun” op gebied van infrastructuur, uitnodigingen, koffie e.d.m. Wat zij krijgen is niet min: een reeks workshops op maat van hun doelgroep, gericht naar zelfontplooiing en socio-culturele integratie.
(deze tekst verscheen in het themanummer van Terzake over de sociaal-artistieke praktijk in Vlaanderen, 2001)